Niewielu przewidziało, że rozrywka cyfrowa, która tak pochłania miliony ludzi na całym świecie, może wykraczać poza granice ekranu i wpływać na naszą percepcję rzeczywistości. Naukowcy odkrywają coraz więcej zaskakujących zjawisk związanych z grami wideo, a niektóre z nich są tak niezwykłe, że burzą tradycyjne rozumienie tego, co realne, a co wirtualne. Szczególnie fascynujący jest przykład gry Tetris, która dla niektórych graczy potrafi przenikać do codziennego życia, zmieniając sposób, w jaki postrzegają otaczający ich świat.
Zjawisko "przeniesienia gry" - GTP
Psycholog badawczy dr Angelica B Ortiz de Gortari od dziesięcioleci zajmuje się badaniem zjawiska, które sama nazwała "game transfer phenomena" (GTP). Oznacza ono przenikanie elementów gry wideo do rzeczywistości – wizualne, dźwiękowe lub somatyczne wrażenia związane z grą manifestujące się w świecie zewnętrznym. To nie tylko kwestia skojarzeń, ale realnych zmian w percepcji.
Dr Gortari po raz pierwszy natknęła się na to zjawisko podczas przeprowadzania wywiadów z 42 graczami w celu ukończenia pracy doktorskiej. Zdarzyło się to, gdy opowiadał jej futbolista, który podczas gry w piłkę nożną zaczął widzieć "paski zdrowia" nad głowami przeciwników, a nawet słyszeć komentarze podczas dryblingu i uników. Okazało się, że piłkarz spędzał dużo czasu grając w World of Warcraft. Choć nie zawsze jest to regułą, GTP może wystąpić w związku z różnymi grami wideo, a jego intensywność zależy od wielu czynników, w tym od samego rodzaju gry i indywidualnej podatności gracza. Zjawisko to jest często wywoływane przez elementy środowiska związane z daną grą.
Badania dr Gortari wykazały, że aż 96,6% osób grających regularnie doświadcza GTP w różnych formach. Potwierdziły to także późniejsze badania, w tym te, które objęły ponad tysiąc uczestników. Zjawisko to nie jest zaburzeniem, a dla wielu graczy może być nawet pozytywne, łącząc świat wirtualny z rzeczywistością w sposób, który uważają za przyjemny.
Co to oznacza?
Przejawy GTP są różnorodne. Mogą to być od dźwięków muzyki z gry słyszanych poza grą, po odczucia dotykowe, takie jak wrażenie trzymania kontrolera. Technicznie rzecz biorąc, GTP objawia się jako zmiany w postrzeganiu wzrokowym, słuchowym i dotykowym, a także w automatycznych procesach mentalnych i zachowaniach. Osoby doświadczające tego typu efektów często martwią się, że mogą to być symptomy poważniejszych problemów psychicznych, jednak zazwyczaj tak nie jest.
Chociaż osoby z pewnymi schorzeniami są bardziej podatne na intensywne GTP, częstość występowania tego zjawiska nie jest związana z częstotliwością występowania tych schorzeń. Mówimy więc o korelacji, a nie o przyczynie i skutku. GTP występuje częściej u osób z zaburzeniami związanymi z grami i staje się coraz częściej wykorzystywane do przewidywania wystąpienia tych zaburzeń. W przypadku osób przechodzących terapię z powodu nadmiernego korzystania z gier, GTP może objawiać się nieoczekiwanymi zachowaniami, takimi jak kompulsywne branie pryszniców, które są wywoływane pragnieniem słyszenia muzyki z gry.
Tetris – nie tylko zabawa, ale i ochrona przed traumą?
Choć niektóre gry mogą negatywnie wpływać na nasze doświadczenia, to inne, takie jak Tetris, mogą, paradoksalnie, pomóc w ochronie przed inwazją traumatycznych wspomnień do świadomości. Badanie z 2017 roku wykazało, że gra w Tetris może być użytecznym narzędziem w leczeniu zaburzeń stresu pourazowego (PTSD). Traumatyczne wspomnienia, często nazywane "flashbackami", są jednym z najbardziej uciążliwych objawów PTSD. Często są one doświadczane przez osoby, które przeżyły zdarzenia, których nie sposób zapomnieć.
Jedno z badań wykazało, że granie w Tetris w ciągu sześciu godzin od traumatycznego zdarzenia może zmniejszyć częstotliwość nawracających flashbacków. Sugeruje to, że szybka gra, wymagająca skupienia i przetwarzania wizualnego, może "zająć" obszary mózgu odpowiedzialne za formowanie wspomnień, uniemożliwiając utrwalenie traumatycznych obrazów. Choć nie wszystkie aspekty tych badań zostały potwierdzone, trudno zaprzeczyć wpływowi Tetrisa na krótkoterminowe doświadczenia związane z PTSD.
Granice rzeczywistości
Istnieją również bardziej niepokojące aspekty, związane z coraz większym zacieraniem granic między wirtualnym a rzeczywistym światem. Chociaż GTP może podważać przekonanie, że gry wideo o treści przemocnej nie prowadzą do zachowań agresywnych, to w tej kwestii debata wciąż trwa. Dr Gortari podkreśla, że nawet pozornie niewinne działania, takie jak skakanie z wysokości, mogą stwarzać ryzyko dla osób, które doświadczają deperonalizacji i działają pod wpływem impulsu. Podkreśla znaczenie tego, że twórcy gier powinni uwzględniać potencjalne skutki GTP w swoim projekcie, ilustrując to przykładem hipotetycznej gry, w której zielone światła oznaczają zatrzymanie, a czerwone – jazdę. Wystarczyłby krótki moment dezorientacji u osoby pasjonująco grającej, aby doprowadzić do poważnego wypadku.
Przyszłość wirtualnej rozrywki i jej wpływu na naszą percepcję jest wciąż otwarta na nowe odkrycia. Niezaprzeczalne jest jednak, że granie w gry wideo kształtuje nas w sposób bardziej złożony, niż kiedykolwiek wcześniej, a zrozumienie tych subtelnych interakcji jest kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa i dobrostanu graczy na całym świecie.